Menopoz nedir, belirtileri nelerdir ve evreleri nasıl ilerler?

Menopoz, yumurtalıkların hormon üretiminin azalmasıyla adet kanamalarının kalıcı olarak sona ermesidir. Tıpta tek bir gün olarak tanımlanır: son adet kanamasının üzerinden, başka bir açıklaması olmaksızın on iki ay geçtiğinde, geriye dönük olarak o son kanamanın ilk günü menopoz günü kabul edilir. Yani menopoz yaşanırken değil, geçtikten sonra anlaşılan bir sınırdır. Kadınların büyük bölümünde bu sınır kırk beş ile elli beş yaş arasına denk gelir. Menopoz bir hastalık değil, üreme çağının doğal bir dönüm noktasıdır; ancak beraberinde gelen bulgular yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir.

Bu yazıda menopozun nasıl tanımlandığını, perimenopoz, menopoz ve postmenopoz evrelerinin birbirinden nasıl ayrıldığını, tipik yaş aralığını ve bu aralığın dışına çıkan durumları, sık görülen bulguları, tanıda kan testlerinin gerçek yerini, perimenopozda doğurganlığın ne anlama geldiğini ve kemik ile kalp sağlığı açısından uzun vadeli değişiklikleri ele alıyoruz. Amaç bilgilendirmektir. Kendi bulgularınızın değerlendirilmesi, öykünüzü ve muayenenizi bilen hekime aittir; bu metin hiçbir ilaç ya da tedavi önerisi içermez.

Menopoz nedir ve tanı için neden on iki ay beklenir?

Menopoz, yumurtalıklardaki folikül havuzunun tükenmesine bağlı olarak östrojen ve progesteron üretiminin kalıcı biçimde azalması ve adet kanamalarının son bulmasıdır. Tanım, kanamanın kesilmesi üzerine kuruludur: başka bir neden yoksa, son adet kanamasından sonra on iki ay boyunca hiç kanama olmaması menopozu tanımlar. Bu süre dolduğunda menopoz tarihi geriye dönük olarak son kanamanın ilk gününe yazılır. Dolayısıyla bir kadın kendi menopoz gününü ancak bir yıl sonra bilebilir.

On iki aylık sürenin seçilmesi keyfi değildir. Perimenopoz döneminde yumurtalıklar aralıklı olarak çalışmaya devam eder; altı, sekiz, hatta on ay kanama olmadan geçtikten sonra beklenmedik biçimde bir yumurtlama ve ardından bir kanama görülebilir. On iki ay, bu aralıklı etkinliğin büyük ölçüde sona erdiğini gösteren eşik olarak kabul edilmiştir. Aynı nedenle menopozu tek bir kan testiyle ilan etmek doğru değildir; hormon değerleri bu dönemde haftadan haftaya değişebilir.

Günlük konuşmada menopoz sözcüğü genellikle bütün geçiş dönemini anlatmak için kullanılır. Tıpta ise menopoz tek bir noktadır; geçiş dönemine perimenopoz, sonrasına postmenopoz denir. Rahmi alınmış ancak yumurtalıkları yerinde bırakılmış kadınlarda kanama olmadığı için bu on iki aylık ölçüt uygulanamaz; değerlendirme öncelikle sıcak basması, gece terlemesi ve vajinal yakınmalar gibi bulgulara dayanır. Kırk beş yaş ve üzerinde Birleşik Krallık ulusal kılavuzu bu grupta da laboratuvar testi önermez; kırk beş yaş altında FSH ölçümü yardımcı olabilir. Her iki yumurtalığın cerrahi olarak alınması ise kanamanın ve hormon üretiminin aynı anda durmasına yol açar; buna cerrahi menopoz adı verilir.

Menopoz geçişinin evreleri: perimenopoz, menopoz ve postmenopoz

Menopoz geçişi tek bir olay değil, yıllara yayılan bir süreçtir ve üç evrede ele alınır. Perimenopoz, adet döngüsünün uzunluğunda kalıcı bir değişiklik başladığı anda açılır ve son adet kanamasının üzerinden on iki ay geçmesiyle kapanır. Menopoz, geriye dönük olarak son adet kanamasının ilk günüdür. Bu iki tanım gereği son kanamadan sonraki on iki ay hem perimenopozun son bölümü hem de postmenopozun ilk yılıdır; bu nedenle takvim olarak menopoz noktasını geçmiş olmak, perimenopozun bitmiş olduğu anlamına gelmez. Postmenopoz, menopoz noktasından sonraki tüm yaşam dönemidir. Perimenopoz çoğu kadında birkaç yıl, sıklıkla dört ile sekiz yıl arasında sürer; bazı kadınlarda bir iki yılda tamamlanır, bazılarında on yıla yakın uzar.

Evreler arasındaki geçiş keskin değildir. Erken perimenopozda döngü uzunluğu birkaç gün kısalabilir ya da ardışık döngüler arasında yedi günden fazla fark görülmeye başlar. Geç perimenopozda ise iki ay ya da daha uzun kanamasız aralıklar ortaya çıkar. Yakınmaların yoğunlaştığı dönem genellikle son adet kanamasının hemen öncesi ve sonrasındaki birkaç yıldır. Postmenopozda sıcak basması zamanla hafifleme eğilimindedir; buna karşılık vajinal ve idrar yollarına ait yakınmalar ele alınmazsa genellikle ilerler.

Menopoz yaşı: ne zaman beklenir, hangi durumlar erken sayılır?

Menopozun görüldüğü yaş geniş bir aralığa yayılır. Dünya Sağlık Örgütü ve Birleşik Krallık ulusal sağlık kaynakları, kadınların büyük bölümünde menopozun kırk beş ile elli beş yaş arasında gerçekleştiğini bildirir; ortalama elli bir yaş civarındadır. Bu yaşın belirlenmesinde başlıca etken ailesel yatkınlıktır; annenin ve kız kardeşlerin menopoz yaşı sıklıkla benzerdir. Sigara kullanımı menopozu ortalama olarak öne çeker. Hiç doğum yapmamış olmak ve bazı kronik hastalıklar menopozun biraz daha erken gelmesiyle ilişkili bulunmuştur; Birleşik Krallık ulusal kılavuzu bazı etnik kökenlerde ve yaşam boyu süren bazı hastalıklarda menopozun daha genç yaşta görülebileceğini belirtir. Doğum kontrol hapı kullanımı ve ilk adet yaşı için ise tutarlı bir ilişki gösterilememiştir. Bu etkenlerin hiçbiri tek başına menopoz yaşını öngörmez.

Kırk beş yaşından önce adetlerin kalıcı olarak kesilmesi erken menopoz, kırk yaşından önce yumurtalık işlevinin durması ise prematür over yetmezliği olarak adlandırılır. Bu iki durum yalnızca zamanlama farkı değildir; araştırılması gereken nedenleri ve uzun vadeli sağlık sonuçları farklıdır, bu nedenle ayrı bir değerlendirme gerektirir. Ayrıntılar için erken menopoz ve prematür over yetmezliği yazımıza bakabilirsiniz. Kırk yaş altında ortaya çıkan tabloyu bekleyip izlemek doğru bir yaklaşım değildir.

Yumurtalıkların cerrahi olarak alınması, pelvik bölgeye uygulanan radyoterapi ve bazı kemoterapi ilaçları yaşa bakılmaksızın menopoza yol açabilir. Rahmin alınması, yumurtalıklar korunduğunda doğrudan menopoz anlamına gelmez; ancak bu kadınlarda menopozun ortalamaya göre biraz daha erken geldiğini gösteren veriler vardır. Ailesinde erken menopoz öyküsü olan, otoimmün hastalığı bulunan ya da kanser tedavisi planlanan kadınlarda bu olasılığın baştan konuşulması, doğurganlığın korunması açısından zaman kazandırır.

Adet düzeninin bozulması geçişin ilk işaretidir

Perimenopozun ilk ve başlıca işareti adet düzeninin değişmesidir. Diğer yakınmaların hiçbiri döngüdeki değişiklik kadar belirleyici değildir. Tipik seyir, döngülerin önce kısalması, ardından uzaması ve sonunda atlamaların başlamasıdır. Kanama miktarı da değişir: bazı döngülerde belirgin biçimde azalır, bazılarında ise beklenenden yoğun ve uzun sürer. Bu değişkenlik, yumurtlamanın artık her döngüde gerçekleşmemesinden ve östrojen düzeylerinin dalgalanmasından kaynaklanır.

• Döngünün kısalması: yirmi sekiz günlük bir döngünün yirmi dört ya da yirmi beş güne inmesi, erken perimenopozun sık görülen ilk bulgusudur.
• Döngüler arasında fark: ardışık iki döngünün uzunluğu arasında yedi günden fazla fark olması.
• Atlanan adetler: iki ay ya da daha uzun kanamasız aralıklar, geç perimenopoza işaret eder.
• Kanama miktarının değişmesi: bazı döngülerde lekelenme düzeyinde, bazılarında alışılandan yoğun ve uzun kanama.
• Ara kanama: iki adet arasında ortaya çıkan kanama perimenopozda sık görülse de her zaman değerlendirilmesi gerekir.

Buradaki ayrım önemlidir: perimenopozda düzensizlik beklenen bir bulgudur, ancak her düzensizlik perimenopozla açıklanamaz. Tiroid işlev bozuklukları, polikistik over sendromu, prolaktin yüksekliği, rahim içi polip ve miyomlar, bazı ilaçlar ve gebeliğin kendisi benzer tabloyu yapabilir. Bu nedenle kırk yaş üzerindeki düzensizliklerde de temel bir değerlendirme gerekir. Konunun ayrıntısı için adet düzensizliği ve regl gecikmesi nedenleri yazısına bakabilirsiniz.

Sıcak basması ve gece terlemeleri neden olur?

Sıcak basması, menopoz geçişinin sık görülen ve kolay tanınan bulgusudur. Göğüs, boyun ve yüz bölgesinde başlayıp yukarı doğru yayılan ani bir sıcaklık hissi, ciltte kızarma, kısa süreli çarpıntı ve ardından gelen terleme ile seyreder. Tipik bir atak birkaç saniye ile birkaç dakika arasında sürer. Gece ortaya çıktığında gece terlemesi adını alır ve kişiyi uykudan uyandırır. Altta yatan mekanizma, östrojen dalgalanmalarının beyindeki ısı düzenleme merkezini etkilemesi ve vücudun konfor aralığının daralmasıdır.

Atakları tetikleyen etkenler kişiye göre değişir; sıcak ortamlar, baharatlı yiyecekler, alkol, kafein, sigara, ani stres ve kalın giyinmek sık bildirilen tetikleyicilerdir. Katmanlı giyinmek, yatak odasını serin tutmak, tetikleyicileri tanıyıp azaltmak ve düzenli fiziksel aktivite çoğu kadında yakınmayı ortadan kaldırmasa bile yönetilebilir kılar. Yakınmaların ne kadar süreceği kişiye göre değişir: Birleşik Krallık ulusal sağlık kaynakları yakınmaların çoğu kadında yedi ile dokuz yıl sürdüğünü, bir bölümünde ise daha uzun devam ettiğini bildirir. Sıcak basması bu süre içinde bir bölüm kadında birkaç yılda hafifler, bir bölümünde postmenopozda yıllarca sürer; zaman içinde yerini uyku ve ruh hali yakınmalarına bırakabilir.

Sıcak basmasının her zaman menopozla ilgili olmadığını da belirtmek gerekir. Tiroid hormon fazlalığı, bazı ilaçlar, ateşli hastalıklar ve nadir görülen hormon salgılayan tümörler benzer yakınma yapabilir. Özellikle gece terlemesine kilo kaybı, ateş ya da lenf düğümü büyümesi eklendiğinde bu tablo menopoza bağlanmadan araştırılmalıdır. Kırk yaşından önce ortaya çıkan sıcak basmaları da ayrıca değerlendirilmesi gereken bir bulgudur ve hekime iletilmelidir.

Uyku bozukluğu, ruh hali ve dikkat yakınmaları

Uyku bozukluğu, perimenopozda yaşam kalitesini belirgin biçimde bozan bulgulardan biridir. Bazı kadınlarda uykuya dalmak güçleşir, bazılarında gece terlemeleriyle sık uyanmalar olur, bazılarında ise sabaha karşı uyanıp bir daha uyuyamama yakınması öne çıkar. Uyku bölünmesi tek başına gündüz yorgunluğu, sinirlilik ve dikkat dağınıklığı yapar. Bu nedenle ruh haline ve zihinsel işlevlere ait yakınmaların ne kadarının doğrudan hormonal, ne kadarının uykusuzluğa bağlı olduğunu ayırmak her zaman kolay değildir.

Ruh halindeki değişiklikler gerçek ve sık görülen bulgulardır: huzursuzluk, çabuk öfkelenme, kaygı, ağlama isteği ve ilgi kaybı bildirilebilir. Daha önce doğum sonrası depresyon ya da adet öncesinde belirgin duygu durum dalgalanması yaşamış kadınlarda bu yakınmalar daha sık görülür. Önemli olan ayrım şudur: geçici dalgalanma ile klinik depresyon aynı şey değildir. Günlük işlevi bozan, iki haftadan uzun süren çökkünlük hekime anlatılmalı ve menopoza bağlanıp geçiştirilmemelidir. Kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşüncesi ise randevu beklenecek bir durum değildir; böyle bir düşünce varsa vakit kaybetmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Pek çok kadın kelime bulmakta zorlanma, isim hatırlamama ve dikkat dağınıklığı tarif eder. Bu yakınmaların geçiş döneminde yoğunlaşıp sonrasında genellikle düzeldiğini gösteren veriler vardır ve bunlar bir bunama habercisi olarak yorumlanmamalıdır. Buna karşılık ilerleyici, günlük yaşamı bozan ve yakınları tarafından da fark edilen bellek kaybı menopoz geçişiyle açıklanmaz, ayrı olarak değerlendirilir. Uykunun düzelmesi bu yakınmaların çoğunda belirgin iyileşme sağlar.

Vajinal kuruluk ve idrar yakınmaları: genitoüriner sendrom

Östrojen azalması vajina, vulva, üretra ve mesane tabanındaki dokuları doğrudan etkiler. Dokular incelir, esnekliğini ve nemini yitirir, kan akımı azalır. Ortaya çıkan tabloya menopozun genitoüriner sendromu (genitourinary syndrome of menopause) denir. Yakınmalar vajinal kuruluk, yanma, kaşıntı, ilişkide ağrı ve ilişki sonrasında hafif kanama biçiminde kendini gösterir. Bu bulgular sıcak basmasının aksine kendiliğinden hafiflemez; ele alınmadığında zamanla ilerleme eğilimi gösterir.

İdrar yolu yakınmaları aynı sürecin parçasıdır: sık idrara çıkma, ani sıkışma hissi, idrar yaparken yanma ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları görülebilir. Bu yakınmalar sıklıkla yaşa bağlı kaçınılmaz bir durum sayılıp dile getirilmez. Oysa muayene ile tanınabilen ve ele alınabilen bir tablodur. İdrar yakınmalarında önce enfeksiyonun dışlanması, tekrarlayan olgularda ise ayrıntılı değerlendirme gerekir; her sık idrara çıkma menopoza bağlanamaz.

Cinsel yaşamla ilgili yakınmalar yalnızca kurulukla sınırlı değildir. İstek azalması, uyarılmada güçlük ve ağrı beklentisinin yarattığı kaçınma bir araya gelebilir. Bu başlığın muayenede açıkça konuşulması önemlidir, çünkü ele alınabilen bir sorunu yıllarca sessizce taşımak gereksizdir. Kayganlaştırıcı ve nemlendirici ürünler, düzenli cinsel etkinlik ve gerektiğinde hekimin uygun göreceği lokal yaklaşımlar bu başlıkta kullanılan genel seçeneklerdir; hangisinin size uygun olduğuna muayene sonrasında hekiminiz karar verir.

Daha az bilinen belirtiler: eklem ağrısı, baş ağrısı, cilt ve idrar yakınmaları

Menopoz belirtileri sıcak basması, uyku ve vajinal yakınmalarla sınırlı değildir. Birleşik Krallık ulusal sağlık kaynakları ve ulusal kılavuzlar aşağıdaki başlıkları da geçiş döneminin bilinen bulguları arasında sayar; eklem ve kas ağrısı bu kaynaklarda hastaya anlatılması gereken temel belirti başlıklarından biri olarak geçer. Yakınmaların her biri başka hastalıklarla da açıklanabileceği için menopoza bağlanıp geçiştirilmemeli, hekiminizle değerlendirilmelidir.

• Eklem ve kas ağrıları: sabah tutukluğu, el ve dizlerde ağrı; menopoz geçişinin sık görülen ancak en az bilinen bulgularından biridir ve ulusal kılavuzlarda temel belirti başlıkları arasında sayılır.
• Baş ağrısı ve migren: daha önce migreni olanlarda atakların sıklaşması ya da şiddetlenmesi görülebilir.
• Saç ve cilt değişiklikleri: saçın incelmesi ya da dökülmesi, ciltte kuruluk ve kaşıntı.
• İdrar kaçırma: öksürme, hapşırma ya da ani sıkışma ile idrar kaçırma; yaşa bağlı kaçınılmaz bir durum değildir, ele alınabilir.
• Ağız ve diş yakınmaları: diş hassasiyeti, diş eti ağrısı ve ağız kuruluğu.
• Çarpıntı: kalp atışının hızlı ya da belirgin hissedilmesi.

Bu başlıkların çoğu ele alınabilir yakınmalardır. Eklem ağrısında düzenli hareket ve kilo yönetimi, baş ağrısında tetikleyicilerin ve uyku düzeninin gözden geçirilmesi, idrar kaçırmada pelvik taban çalışması, ağız yakınmalarında diş hekimi değerlendirmesi ilk akla gelen genel başlıklardır. Bu yakınmalardan hangisinin menopoz geçişiyle açıklandığına ve hangisinin ayrı bir araştırma gerektirdiğine, öykünüzü ve muayenenizi bilen hekiminiz karar verir.

Perimenopozda doğurganlık ve korunmanın bırakılması

Perimenopozla ilgili sık yanlış anlaşılan konu budur: adetler düzensizleştiğinde doğurganlık sona ermiş sayılmaz. Kanamasız geçen aylar, yumurtlamanın kalıcı olarak durduğunu göstermez. Yumurtalıklar bu dönemde aralıklı çalışır; aylarca kanama olmadan geçtikten sonra bir yumurtlama ve ardından gebelik görülebilir. Bu nedenle gebelik istemeyen kadınların perimenopoz boyunca korunmaya devam etmesi gerekir. Doğurganlık yaşla birlikte belirgin biçimde azalır, ancak azalmak ile tamamen bitmek aynı şey değildir.

Korunmanın ne zaman bırakılabileceği konusunda yerleşik bir çerçeve vardır. Birleşik Krallık ulusal sağlık kaynakları, elli yaşından sonra son adetin üzerinden bir yıl, elli yaşından önce ise iki yıl geçmesini önerir. Bu iki farklı sürenin nedeni, daha genç yaşta aralıklı yumurtalık etkinliğinin daha uzun sürmesidir. Uygulamada, bu yaştan sonra gebeliğin son derece nadir olması nedeniyle korunmanın elli beş yaşında bırakılabileceği kabul görür; adetleri hâlâ devam eden kadınlar için de aynı yaş sınırı kullanılır. Kılavuzlar arasında ayrıntılarda farklılık bulunduğundan, karar kendi hekiminizle verilmelidir.

Hormon içeren doğum kontrol yöntemleri tabloyu karmaşıklaştırır, çünkü kanama düzenini kendileri belirler ve menopozun on iki aylık ölçütünü uygulanamaz hale getirir. Bu durumda yöntemi bırakmadan menopoz tanısı koymak güvenilir değildir. Östrojen ve progestojen içeren birleşik yöntemler hormon düzeylerini de baskılar; yalnızca progestojen içeren yöntemlerde FSH ölçümü bazı durumlarda yorumlanabilir, ancak tek başına yeterli değildir. Menopoz yakınmaları için verilen östrojen ve progestojen içeren tedavilerin doğum kontrol yöntemi olmadığını da bilmek gerekir. İleri yaşta gebelik planı olanlar için ayrı bir değerlendirme yapılır; bu konuda kırk yaşından sonra gebelik yazımız ayrıntılı bilgi verir.

Son olarak, perimenopozda ortaya çıkan adet gecikmesinin gebelik testiyle değerlendirilmesi geçerli bir kuraldır. Bu yaş grubunda geç fark edilen gebelikler görülebilir ve bu durum hem takip planını hem de verilecek kararları etkiler. Kanama gecikmesini doğrudan menopoza bağlamak yerine basit bir testle yola çıkmak, hem gereksiz kaygıyı hem de gecikmiş tanıyı önler. Aynı mantık, korunma kullanılırken ortaya çıkan gecikmeler için de geçerlidir.

Tanıda kan testlerinin yeri: FSH, östradiol ve AMH

Menopoz tanısı çoğu kadında kan testiyle değil, yaş ve yakınmalarla konur. Kırk beş yaş ve üzerindeki bir kadında adet düzeninin değişmesi ve tipik yakınmaların bulunması tanı için yeterlidir; Birleşik Krallık ulusal kılavuzu bu yaş grubunda laboratuvar testi istenmemesini açıkça önerir. Bunun nedeni basittir: perimenopozda FSH ve östradiol düzeyleri haftadan haftaya, hatta günden güne değişir. Normal çıkan bir FSH perimenopozu dışlamaz, yüksek çıkan bir FSH de tek başına menopozu kanıtlamaz.

• Kırk ile kırk beş yaş arası: adet düzeni değişmiş ve tipik yakınmaları olan kadınlarda FSH ölçümü düşünülebilir.
• Kırk yaş altı: prematür over yetmezliği şüphesinde FSH ölçümü gereklidir; tanı tek bir kan testiyle konmaz, dört ile altı hafta ara ile alınan iki örnekte yüksek bulunması gerekir.
• Rahmi alınmış kadınlar: kanama ölçütü kullanılamadığı için değerlendirme öncelikle bulgulara dayanır; kırk beş yaş ve üzerinde ulusal kılavuz bu grupta da laboratuvar testi önermez, kırk beş yaş altında ise FSH ölçümü yardımcı olabilir.
• Ayırıcı tanı gerektiğinde: tiroid işlev testleri, prolaktin ve gebelik testi benzer tabloyu yapan durumları dışlamak için istenebilir.

Değerler yorumlanırken birimlere ve laboratuvarın kendi referans aralığına bakılır. Türkiye'deki raporlarda FSH çoğunlukla mIU/mL olarak verilir ve bu birim IU/L ile sayısal olarak aynıdır. Geç perimenopozda FSH 25 IU/L üzerine çıkabilir; postmenopozda ise tipik olarak 30 IU/L üzerinde seyreder. Östradiol düşer ve pek çok laboratuvarda 30 pg/mL altındaki değerler bildirilir. Ancak bu sayılar bir karar eşiği değil, klinik tablonun yanına konan destek bilgisidir ve ulusal kılavuzlar menopoz tanısı için sayısal bir sınır tanımlamaz. FSH değerlerinin nasıl okunduğu konusunda FSH değeri kaç olmalı yazısı ayrıntılı bilgi verir.

AMH (anti-Müllerian hormon) ve ultrasonla antral folikül sayımı yumurtalık rezervini gösteren ölçümlerdir; doğurganlık planlamasında yeri vardır, ancak menopoz ya da perimenopoz tanısı koymak için kullanılmaz. Birleşik Krallık ulusal kılavuzu bu amaçla AMH, inhibin ve östradiol ölçümlerinin kullanılmamasını önerir. Burada kılavuzlar arasında vurgu farkı bulunur: bazı kaynaklar kırk ile kırk beş yaş arasında FSH ölçümünü daha serbest bırakırken, bazıları yalnızca tanının klinik olarak belirsiz kaldığı durumlarla sınırlar.

Kemik ve kalp sağlığı açısından uzun vadeli değişiklikler

Menopozun uzun vadeli etkileri yakınmalardan daha sessizdir. Östrojen kemik yapım ve yıkım dengesini korur; bu destek azaldığında kemik yoğunluğu kaybı hızlanır; en hızlı kayıp son adet kanamasından sonraki ilk dört ile sekiz yılda görülür. Kemik erimesi (osteoporoz) ağrı yapmadığı için çoğu zaman ilk kırıkla anlaşılır. Kalsiyum ve D vitamini alımının yeterli olması, yük taşıyan egzersiz, sigaranın bırakılması ve aşırı alkolden kaçınmak bu dönemde temel koruyucu başlıklardır.

Kalp ve damar sağlığı açısından da tablo değişir. Menopozdan sonra kan yağları olumsuz yönde kayar, kan basıncı yükselme eğilimi gösterir ve yağ dağılımı karın bölgesinde toplanmaya başlar. Bu değişiklikler kadınlarda kalp damar hastalığının yaşla birlikte artmasına katkı verir. Bu nedenle menopoz dönemi, kan basıncının, kan şekerinin ve kan yağlarının gözden geçirilmesi için uygun bir zamandır. Erken menopoz yaşayan kadınlarda bu takip daha da önemli hale gelir.

Rutin takibin kapsamı yaşa ve kişisel öyküye göre belirlenir. Rahim ve meme sağlığına yönelik tarama programları, kemik yoğunluğu ölçümünün kimde ve ne zaman yapılacağı, tiroid işlevinin kontrolü bu planın parçası olabilir. Kemik yoğunluğu ölçümünün herkese değil; kırık öyküsü, erken menopoz, uzun süreli kortikosteroid kullanımı ya da ailesel yatkınlık gibi etkenleri olanlara öncelikle önerildiği kabul görür. Bu kararı sizi izleyen hekim verir.

Hangi bulgular araştırılmalı, ne zaman hekime başvurulmalı?

Perimenopozda beklenen bulgular ile araştırılması gereken bulguları ayırmak, bu dönemin pratik açıdan önemli bilgisidir. Düzensizlik ve sıcak basması beklenen bulgulardır; buna karşılık bazı durumlar menopoza bağlanıp beklenmemeli, nedeni ortaya konmalıdır. Aşağıdaki başlıklar hekime başvurulmasını gerektirir. Kanama ile ilgili başlıkların çoğunda sorun iyi huylu ve basit bir nedenle açıklanır; ancak bunu söyleyebilmek için değerlendirmenin yapılmış olması gerekir, bu önceden varsayılamaz.

• Menopozdan sonra kanama: on iki ay kanamasız geçtikten sonra ortaya çıkan her kanama, miktarı ne kadar az olursa olsun araştırılmalıdır.
• Acil değerlendirme gerektiren kanama: bir saat içinde bir hijyenik pedi tamamen dolduracak kadar yoğun kanama ya da kanamaya eşlik eden baş dönmesi, bayılma hissi, çarpıntı, nefes darlığı veya belirgin solukluk varsa randevu beklenmemeli, aynı gün acil servise başvurulmalıdır.
• Yoğun ya da uzun süren kanama: alışılandan belirgin yoğun, yedi günden uzun süren ya da pıhtılı kanamalar.
• İlişki sonrası kanama ve iki adet arasında tekrarlayan ara kanamalar.
• Kırk yaşından önce adetlerin seyrekleşmesi ya da kesilmesi, sıcak basması ve gece terlemesi.
• Eşlik eden uyarıcı bulgular: açıklanamayan kilo kaybı, ateş, karında şişlik, kalıcı tek taraflı kasık ağrısı.
• Çarpıntı: sıcak basması atağına eşlik eden kısa çarpıntı beklenen bir bulgudur; buna karşılık sıcak basmasından bağımsız ortaya çıkan, uzun süren ya da düzensiz hissedilen çarpıntı menopoza bağlanmadan değerlendirilmelidir. Çarpıntıya göğüs ağrısı, nefes darlığı veya bayılma eklenirse acil servise başvurulmalıdır.
• İşlevi bozan ruhsal yakınmalar: iki haftadan uzun süren çökkünlük ya da belirgin kaygı hekime iletilmelidir. Kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşünceniz varsa bu randevu beklenecek bir durum değildir: vakit kaybetmeden 112'yi arayın, en yakın acil servise başvurun ya da güvendiğiniz birinden sizinle birlikte gelmesini isteyin.

Bu listede yer alan bulguların her biri ayrı bir yol izlemeyi gerektirir. Menopoz sonrası kanamada rahim iç zarının kalınlığının ultrasonla değerlendirilmesi ve gerektiğinde doku örneği alınması yerleşik yaklaşımdır; amaç iyi huylu nedenleri ayırmak ve kötü huylu bir sürecin atlanmasını önlemektir. Kırk yaşından önce ortaya çıkan tabloda ise prematür over yetmezliği değerlendirmesi ve nedenin araştırılması gündeme gelir. Her iki durumda da bekleyip görmek doğru bir strateji değildir.

Tedavide genel çerçeve ve kararın kime ait olduğu

Tedavi başlığı bu yazının kapsamı dışındadır, çünkü hangi yaklaşımın kime uygun olduğu kişisel öyküye bağlıdır. Yine de genel çerçeveyi bilmek yararlıdır. Yaklaşımlar üç grupta toplanır: yaşam tarzı düzenlemeleri, hormon içeren tedaviler ve hormon içermeyen seçenekler. Hormon içeren tedaviler östrojen ile, rahmi yerinde olan kadınlarda rahim iç zarını korumak amacıyla bir progestojen eklenerek düzenlenir; vajinal yakınmalarda ise lokal olarak uygulanan östrojen gündeme gelir.

Hormon içermeyen seçenekler arasında bilişsel davranışçı terapi, bazı antidepresan ilaç grupları ve son yıllarda geliştirilen nörokinin 3 reseptör antagonistleri yer alır. Bu yazıda bilinçli olarak hiçbir ilaç ya da doz önerilmemekte, ticari ürün adı kullanılmamaktadır. Kılavuzlar arasında gerçek farklılıklar vardır: hormon içeren tedavinin başlama yaşı, sürdürülme süresi, kimde kaçınılması gerektiği ve cinsel istek azalmasında testosteron kullanımı konusunda kurumların vurguları birbirinden ayrılır.

Bütün bu nedenlerle menopoz değerlendirmesi kişiseldir. Yaşınız, yakınmalarınızın yaşamınızı ne kadar etkilediği, kemik ve kalp damar sağlığınız, geçmiş hastalıklarınız, kullandığınız ilaçlar ve ailenizdeki hastalık öyküsü birlikte düşünülür. Bu metin bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve muayene yerine geçmez. Hangi incelemenin gerektiği ve hangi yaklaşımın size uygun olduğu kararı, sizi muayene eden ve öykünüzü bilen hekime aittir.

İlgili İçerikler

• Erken Menopoz (Prematür Over Yetmezliği) Nedir? Belirtileri ve Gebelik Seçenekleri
• AMH nedir, kaç olmalı? Yaşa göre AMH değerleri ve düşük yumurtalık rezervi
• FSH Değeri Kaç Olmalı? FSH Nedir, Yüksek ve Düşük FSH Ne Anlama Gelir?
• Adet gecikmesi neden olur? Hamile değilken regl gecikmesi ve düzensizlik
• 40 Yaşından Sonra Gebelik: Ne Değişir, Ne Yapılır?
• Kahverengi akıntı neden olur ve hangi durumlarda araştırılmalı?
• Vajinal akıntı renkleri ve anlamları: hangi akıntı normal, hangisi değil?

Kaynaklar ve referanslar

Bu içerik, aşağıdaki bağımsız ve otoriter kaynaklarla desteklenmiştir:

• NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Servisi), menopoz ve perimenopoz
• NHS, menopoz ve perimenopoz belirtileri
• NICE, menopozun tanınması ve yönetimi kılavuzu (NG23)
• ACOG (Amerikan Kadın Hastalıkları ve Doğum Birliği), menopoz yılları
• ACOG, perimenopozda ve menopoz sonrasında kanama
• Dünya Sağlık Örgütü (WHO), menopoz bilgi notu