Prolaktin yüksekliği (süt hormonu): nedenleri, belirtileri ve doğurganlığa etkisi

Prolaktin, beyinde hipofiz bezinden salgılanan ve emzirme döneminde süt üretiminden sorumlu olan hormondur. Emzirme dışında yüksek seyretmesi, yumurtlamayı etkileyebilir.

Bu yazıda prolaktin yüksekliğinin nedenlerini, belirtilerini ve doğurganlıkla ilişkisini bilgilendirme amacıyla açıklıyoruz.

Süt hormonu (prolaktin) nedir, ne işe yarar?

Prolaktinin en bilinen görevi, doğum sonrası süt üretimini sağlamaktır. Bu dönemde yüksek prolaktin, yumurtlamayı baskılayarak doğal bir aralık oluşturur.

Emzirme dönemi dışında prolaktinin yüksek olması ise aynı baskılayıcı etkiyi istenmeyen bir zamanda oluşturabilir.

Halk arasında süt hormonu olarak bilinen prolaktin, beynin tabanında yer alan hipofiz bezinin ön bölümünden salgılanan protein yapılı bir hormondur. Adını en bilinen görevinden, yani süt üretiminden alır. Ancak vücuttaki etkisi emzirme dönemiyle sınırlı değildir; üreme hormonlarının düzeni üzerinde de belirleyici bir rolü vardır.

Gebelik boyunca meme dokusunun süt üretimine hazırlanması, doğumdan sonra sütün yapılması ve sürdürülmesi prolaktinin sorumluluğundadır. Emzirme sırasında meme ucunun uyarılması hipofize sinyal taşır ve salgı artar. Emziren kadınlarda adetlerin bir süre gelmemesinin nedeni de budur: yüksek prolaktin, yumurtlamayı geçici olarak baskılar.

Prolaktinin diğer hormonlardan ayrılan bir yanı vardır. Çoğu hipofiz hormonu beyinden gelen bir uyarıyla artarken, prolaktin sürekli olarak frenlenir. Hipotalamustan salgılanan dopamin, hipofize daha az prolaktin üretmesi yönünde mesaj taşır. Bu fren sinyali herhangi bir nedenle zayıfladığında düzey yükselir. Dopamin etkisini azaltan ilaçların prolaktini yükseltmesi ve tedavide dopamin benzeri ilaçların kullanılması aynı mekanizmayla açıklanır.

Prolaktin, üreme ekseni üzerinde dolaylı bir etki gösterir. Düzeyi yükseldiğinde beyinden yumurtalıklara giden uyarı sinyalleri zayıflar, folikül gelişimi ve yumurtlama aksayabilir. Yumurtlamanın normalde nasıl gerçekleştiğini ovulasyon yazımızda ayrıntılı biçimde bulabilirsiniz.

Prolaktin düzeyi gün içinde sabit değildir. Uyku sırasında yükselir, uyanmayı izleyen saatlerde kademeli olarak düşer. Yemek, yoğun egzersiz, cinsel ilişki, meme bölgesinin uyarılması ve stres de geçici yükselmelere yol açabilir. Bu doğal değişkenlik, tek bir ölçümün her zaman yeterli olmamasının ve testin çoğu kez tekrarlanmasının temel nedenidir.

Neden yükselir?

Prolaktin yüksekliğinin birden fazla nedeni olabilir:

• Hipofiz bezinde iyi huylu küçük bir büyüme (prolaktinoma)
• Bazı ilaçlar, özellikle bulantı ilaçları ve bazı psikiyatri ilaçları
• Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi)
• Yoğun stres, göğüs bölgesinde uyarı
• Böbrek veya karaciğer sorunları

Kan alınmadan önceki koşullar da ölçümü etkileyebilir; bu nedenle test genellikle tekrarlanır.

Belirtileri nelerdir?

Görülebilecek bulgular şunlardır:

• Adetlerin seyrekleşmesi veya kesilmesi
• Gebe olmadan göğüsten süt benzeri akıntı gelmesi
• Gebe kalmakta zorluk
• Baş ağrısı veya görme alanında değişiklik (büyüme varsa)
• Cinsel istekte azalma

Adet düzensizliği ile ilgili ayrıntı için bu yazımıza bakabilirsiniz.

Yumurtlamayı nasıl etkiler?

Yüksek prolaktin, beyinden yumurtalıklara giden hormon sinyallerini baskılayabilir. Bu durumda folikül gelişimi ve yumurtlama aksayabilir.

Sonuç olarak adetler seyrekleşebilir veya tamamen kesilebilir. Bu, gebe kalmayı zorlaştırabilir.

Prolaktin testi nasıl yapılır? Ölçümü bozan durumlar

Kan testiyle prolaktin düzeyi ölçülür. Ölçüm koşulları önemli olduğu için test genellikle uygun koşullarda tekrarlanır.

Tiroid fonksiyonları birlikte değerlendirilir; ayrıntı için tiroid ve doğurganlık yazımıza bakabilirsiniz. Belirgin yükseklikte hipofiz görüntülemesi istenebilir.

Prolaktin, koldan alınan kan örneğinde bakılır. Testin zorluğu işlemin kendisinde değil, ölçümü etkileyebilecek etkenlerin çokluğundadır. Kan alınmadan önceki birkaç saat, sonucun güvenilirliğini doğrudan belirler. Bu nedenle laboratuvara gitmeden önce aşağıdaki noktalara dikkat etmek yararlıdır.

• Kan örneğinin sabah saatlerinde, uyandıktan birkaç saat sonra alınması genellikle tercih edilir; prolaktin uyku sırasında yükselir ve uyanmayı izleyen saatlerde düşer.
• Kan alınmadan önce on beş ile otuz dakika oturarak dinlenmek, iğne ve telaş kaynaklı geçici yükselmeyi azaltır.
• Testten önceki gün yoğun egzersizden, cinsel ilişkiden ve meme ucunun uyarılmasından kaçınılması önerilir.
• Meme muayenesi, meme ultrasonu ve benzeri işlemler varsa kan alındıktan sonraya bırakılmalıdır.
• Ağır bir öğünün hemen ardından ölçüm yapılması uygun değildir; laboratuvarınız belirli bir açlık süresi isteyebilir, verilen yönergeye uyun.
• Kullandığınız bütün ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri hekiminize bildirin; bazı ilaçlar prolaktini belirgin biçimde yükseltir.

Ölçümü etkileyen durumlar bu hazırlık başlıklarıyla sınırlı değildir. Göğüs duvarındaki cerrahi izler, o bölgeyi tutan deri hastalıkları, çok sıkı iç çamaşırı, emzirmenin yakın zamanda sonlanmış olması, böbrek yetmezliği ve ileri karaciğer hastalıkları da düzeyi yükseltebilir. Nöbet geçirdikten sonraki saatlerde de geçici bir artış görülebilir.

Bütün bu nedenlerle tek bir yüksek sonuca dayanarak tanı konmaz. Sınırda ya da beklenmedik bir yükseklikte, uygun koşullarda ikinci bir ölçüm istenir; iki ölçüm arasında birkaç gün bırakılması yaygın bir uygulamadır. Tekrar ölçümde değer referans aralığına dönerse ileri tetkike gerek kalmayabilir. Yükseklik sürüyorsa bu kez nedeni araştıran testler planlanır.

Prolaktin kaç olmalı? Sonuç nasıl yorumlanır

Prolaktin basit bir kan testiyle ölçülür ve sonuç iki farklı birimde verilebilir: ng/mL (bazı raporlarda µg/L olarak yazılır) ve mIU/L. İki birim arasında yaklaşık bir dönüşüm vardır; ng/mL cinsinden değer kabaca 21 ile çarpıldığında mIU/L karşılığı elde edilir. Sonucunuzu okurken önce hangi birimin kullanıldığına bakmanız, gereksiz bir tedirginliği baştan önler.

Gebe olmayan ve emzirmeyen kadınlarda üst sınır birçok laboratuvarda 25 ng/mL (yaklaşık 500 mIU/L) düzeyindedir. Bu sınır mutlak bir eşik değildir: kullanılan ölçüm yöntemine, test kitine ve laboratuvara göre değişir. Bu nedenle esas alınması gereken sayı, sonuç raporunuzun yanında yazan referans aralığıdır. Farklı laboratuvarlarda yapılmış iki ölçümü doğrudan karşılaştırmak yanıltıcı olabilir; takip gereken durumlarda ölçümlerin aynı laboratuvarda sürdürülmesi tercih edilir.

Hafif yükseklik ile belirgin yükseklik arasındaki fark, sürecin nasıl ilerleyeceğini belirler. Üst sınırın biraz üzerindeki değerler çoğu zaman geçici nedenlere bağlıdır ve uygun koşullarda yapılan ikinci ölçümde normale dönebilir. Belirgin ve tekrarlayan yükseklik ise altta yatan bir nedenin araştırılmasını gerektirir.

Sayısal değer tek başına bir tanı değildir. Hekiminiz sonucu; adet düzeninizle, göğüsten akıntı olup olmadığıyla, gebe kalma isteğinizle ve kullandığınız ilaçlarla birlikte değerlendirir. Adetleri düzenli seyreden ve başka şikayeti olmayan bir kadında sınırda bir yükseklik ile adetleri seyrekleşmiş bir kadında aynı değerin anlamı farklıdır. Adet düzeninizdeki değişiklikleri adet düzensizliği yazımızla birlikte okuyabilirsiniz.

Makroprolaktin: laboratuvar kaynaklı yanlış yükseklik

Kanda dolaşan prolaktinin tamamı aynı büyüklükte değildir. Hormonun bir bölümü bağışıklık sistemine ait antikorlarla birleşerek çok daha büyük bir molekül oluşturur. Bu yapıya makroprolaktin adı verilir ve prolaktin yüksekliği saptanan kadınların bir bölümünde tablonun asıl açıklaması budur.

Makroprolaktinin iki belirleyici özelliği vardır. Birincisi, biyolojik etkinliği belirgin ölçüde düşüktür; yani yumurtlamayı baskılama ya da süt üretimini uyarma gücü zayıftır. İkincisi, rutin laboratuvar testleri kandaki toplam prolaktini ölçtüğü için bu büyük molekülü de hesaba katar. Sonuç yüksek çıkar, buna karşılık kişide yüksekliğe bağlı bir belirti bulunmaz.

Makroprolaktin özellikle şu tabloda akla gelir: prolaktin yüksek bulunmuştur, ancak adetler düzenlidir, göğüsten akıntı yoktur ve gebe kalmayı zorlaştıran başka bir bulgu saptanmamıştır. Böyle bir uyumsuzlukta hekiminiz laboratuvardan makroprolaktin araştırılmasını isteyebilir.

İnceleme genellikle örneğe polietilen glikol eklenerek büyük moleküllerin çöktürülmesi ve geriye kalan etkin prolaktinin yeniden ölçülmesi yöntemiyle yapılır. Her laboratuvar bu incelemeyi kendi yöntemiyle uygular; bu nedenle sonuç, o laboratuvarın kendi eşik değerlerine göre yorumlanır.

Makroprolaktin saptanması, birçok kişide ilaç tedavisine ve hipofiz görüntülemesine gerek olmadığı anlamına gelebilir. Bu ayrımın yapılması, gereksiz tetkikten ve gereksiz ilaç kullanımından kaçınmak açısından önemlidir. Yine de kararı, bulgularınızın bütününü gören hekiminiz verir; makroprolaktin varlığı, eşlik eden başka bir sorun olamayacağı anlamına gelmez.

Hipofiz görüntülemesi ne zaman gerekir?

Prolaktin yüksekliğinin nedenlerinden biri, hipofiz bezinde prolaktin salgılayan iyi huylu bir oluşumdur; buna prolaktinoma denir. Bu olasılığı değerlendirmek için kullanılan yöntem, hipofiz bölgesinin manyetik rezonans görüntülemesidir. Ancak her yükseklikte görüntüleme istenmez; istem, belirli bir gerekçeye dayanır.

• Uygun koşullarda tekrarlanan ölçümlerde yüksekliğin kalıcı olması ve değerin belirgin düzeyde seyretmesi.
• Yüksekliği açıklayacak bir ilaç kullanımının, tiroid bezinin az çalışmasının, gebeliğin ya da makroprolaktinin bulunamaması.
• Yeni başlayan, giderek sıklaşan ya da alışılmadık nitelikte baş ağrısı olması.
• Görme alanında daralma, özellikle yanlardan gelen görüntüyü fark etmekte zorlanma.
• Diğer hipofiz hormonlarında da bozukluk düşündüren bulguların eşlik etmesi.

Görüntüleme kararı hekime aittir ve yalnız sayısal değere bakılarak verilmez. Adet düzeniniz, şikayetlerinizin süresi, kullandığınız ilaçlar ve tekrar ölçüm sonuçları birlikte değerlendirilir. Görme alanıyla ilgili bir yakınmanız varsa, göz hekimi tarafından ayrıca görme alanı testi istenebilir.

Görüntülemede küçük bir oluşum saptanması, cerrahi gerektiği anlamına gelmez. Prolaktin salgılayan oluşumların yönetiminde ilk seçenek çoğunlukla ilaç tedavisidir; takip aralıkları ve görüntülemenin tekrarlanıp tekrarlanmayacağı kişiye göre planlanır. Oluşumun bulunmadığı, buna karşılık yüksekliğin açıklanamadığı durumlar da vardır ve bunlar düzenli izlemle yönetilir.

Prolaktin yüksekliği nasıl tedavi edilir?

Tedavi nedene göre belirlenir. İlaca bağlı yükseklikte, ilgili hekimle birlikte ilaç gözden geçirilir. Hipotiroidi varsa öncelikle o tedavi edilir.

Hipofiz kaynaklı yükseklikte hekim tarafından uygun ilaç tedavisi planlanabilir. Prolaktin düzeyi düzeldiğinde yumurtlama düzeninin geri dönmesi beklenebilir; yanıt kişiseldir.

Tedavi, prolaktinin yüksek olması üzerinden değil, yüksekliğin nedeni ve yarattığı sonuçlar üzerinden planlanır. Adetleri düzenli seyreden, göğüsten akıntısı bulunmayan ve o dönemde gebelik isteği olmayan hafif yüksekliklerde izlem yeterli olabilir. Yumurtlamanın aksadığı ya da gebelik planı bulunan durumlarda ise aktif bir yaklaşım gerekir.

• Altta yatan nedenin tedavisi: Tiroid bezinin az çalışması saptanırsa öncelikle bu durum düzeltilir. Levotiroksin tedavisiyle tiroid işlevi yerine geldiğinde prolaktin de gerileyebilir. Ayrıntı için tiroid ve doğurganlık yazımıza bakabilirsiniz.
• Kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi: Bazı bulantı ilaçları, bazı mide ilaçları ve bazı psikiyatri ilaçları prolaktini yükseltir. Bu ilaçları kendi kararınızla bırakmayın; değişiklik ya da doz düzenlemesi, ilacı öneren hekimle birlikte planlanmalıdır.
• Dopamin benzeri ilaçlar: Hipofiz kaynaklı yükseklikte etken maddesi kabergolin ya da bromokriptin olan ilaçlar kullanılabilir. Bu ilaçlar prolaktin düzeyini düşürür, adet düzeninin ve yumurtlamanın geri dönmesine yardımcı olabilir; oluşum varsa boyutunun küçülmesine katkı sağlayabilir.
• İzlem: Belirti vermeyen ve nedeni açıklanmış hafif yüksekliklerde, belirli aralıklarla ölçüm yaparak izlemek seçeneklerden biridir.

İlaç seçimi, başlangıç dozu ve tedavi süresi hekiminiz tarafından belirlenir. Tedaviye genellikle düşük dozla başlanır, prolaktin düzeyi belirli aralıklarla ölçülerek yanıt izlenir ve doz buna göre ayarlanır. Bulantı, baş dönmesi ve ayağa kalkarken tansiyon düşmesi gibi yan etkiler görülebilir; ilacın hangi saatte ve nasıl alınacağına ilişkin öneriye uymak bu şikayetleri azaltmaya yardımcı olur.

Tedavinin ne kadar süreceği kişiden kişiye değişir. Düzeyler uzun süre normal seyrettiğinde ve gerekiyorsa görüntülemede gerileme izlendiğinde hekiminiz dozu azaltmayı ya da tedaviyi sonlandırmayı planlayabilir. İlaç bırakıldıktan sonra da takip sürdürülür, çünkü yükseklik bir süre sonra tekrarlayabilir.

Gebelik planınız varsa ya da tedavi sırasında gebelik oluşursa, ilacın sürdürülüp sürdürülmeyeceği ayrıca değerlendirilir. Bu karar kişinin durumuna, oluşumun varlığına ve boyutuna göre verilir; tek başına alınmamalı, mutlaka hekiminizle konuşulmalıdır.

Tüp bebek sürecinde prolaktin takibi

Prolaktin, gebelik planlayan çiftlerde istenen başlangıç hormon değerlendirmesinin bir parçasıdır. Buradaki amaç, yumurtlamayı baskılayan ve düzeltilebilir bir nedeni tedaviye başlamadan önce fark etmektir. Adetler seyrekleşmişse, yumurtlama düzensizse ya da göğüsten akıntı varsa bu ölçüm daha da anlam kazanır. Değerlendirmenin bütününü kadınlarda kısırlık yazımızda bulabilirsiniz.

Belirgin bir yükseklik saptandığında izlenen sıra genellikle şudur: önce neden araştırılır, gerekiyorsa tedavi başlanır ve düzeylerin gerilemesi beklenir. Prolaktin normale döndüğünde birçok kadında adet düzeni ve yumurtlama kendiliğinden geri döner. Bu durumda ileri bir üreme tedavisine gerek kalmadan gebelik planlanabilir; yanıtın ne zaman ve ne ölçüde olacağı kişiye göre değişir.

Yumurtlama sorunu prolaktin düzeldikten sonra da sürüyorsa ya da tabloya başka bir etken eşlik ediyorsa yardımcı üreme yöntemleri gündeme gelebilir. Sürecin nasıl ilerlediğini tüp bebek sayfamızda ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Tüp bebek tedavisine geçilen durumlarda prolaktin takibi sürebilir. Yumurtalıkları uyaran tedaviler sırasında östrojen düzeyinin yükselmesi, prolaktin değerinde de artışa yol açabilir. Bu artış çoğu zaman geçicidir ve tek başına tedavinin durdurulmasını gerektirmez; değerin nasıl yorumlanacağına, sizdeki diğer bulgularla birlikte hekiminiz karar verir.

Dopamin benzeri ilaç kullanırken gebelik oluşması durumunda tedavinin yeniden düzenlenmesi gerekebilir. Bu nedenle tedavi sürecinde gebelik testinin zamanında yapılması ve sonucun hekiminize bildirilmesi önemlidir. Sürecinizle ilgili soru işaretleriniz varsa randevu alarak değerlendirme planlayabilirsiniz.

İlgili İçerikler

• Adet Düzensizliği ve Regl Gecikmesi: Nedenleri ve Doğurganlığa Etkisi
• Tiroid (TSH) ve Gebelik: Tiroid Hastalıkları Doğurganlığı Nasıl Etkiler?
• Kadınlarda Kısırlık: Belirtileri ve Nedenleri

Kaynaklar ve referanslar

Üremeye yardımcı tedaviler ve kadın sağlığı hakkında bağımsız ve otoriter başvuru kaynakları:

• NHS, Kısırlık tanısı
• ACOG, İnfertilite değerlendirmesi