Embriyo Dondurma (Vitrifikasyon) Nedir?
Embriyo dondurma, tüp bebek sürecinde elde edilen ve transfer edilmeyen uygun embriyoların ileride kullanılmak üzere saklanmasıdır. Günümüzde vitrifikasyon adı verilen hızlı dondurma yöntemi kullanılır.
Bu yazıda yöntemin nasıl uygulandığını, hangi durumlarda tercih edildiğini ve yumurta dondurmadan farkını bilgilendirme amacıyla açıklıyoruz.
Vitrifikasyon nedir?
Vitrifikasyon, embriyonun çok hızlı biçimde soğutularak cam benzeri bir yapıya geçirilmesidir. Bu hız sayesinde hücre içinde buz kristali oluşumu engellenir.
Buz kristalleri hücre yapısına zarar verebileceği için, hızlı dondurma yöntemi eski yavaş dondurma yöntemlerinin yerini almıştır. Embriyolar sıvı azot içinde, etiketli ve kayıt altındaki taşıyıcılarda saklanır.
Hangi durumlarda tercih edilir?
Embriyo dondurma birçok durumda gündeme gelir:
- Transferden sonra geriye uygun embriyo kalması
- Tüm embriyoların dondurulup transferin ertelenmesi (freeze-all)
- OHSS riski nedeniyle transferin güvenli bir döneme alınması
- Genetik test (PGT) sonucunun beklenmesi
- Rahim ortamının transfer için henüz uygun olmaması
- Tıbbi bir tedavi öncesinde doğurganlığın korunması
Embriyolar nasıl çözülür?
Transfer planlandığında embriyo kontrollü biçimde çözülür ve laboratuvarda değerlendirilir. Çözülme sonrası embriyonun canlılığı ve yapısı incelenir.
Uygun bulunan embriyo, hazırlanmış bir siklusta rahme transfer edilir. Süreç için dondurulmuş embriyo transferi sayfamıza bakabilirsiniz.
Ne kadar süre saklanabilir?
Saklama süresi mevzuatla düzenlenir ve belirli aralıklarla yenilenen yazılı onam gerektirir. Merkeziniz, saklama süresi ve yenileme takvimi konusunda sizi bilgilendirir.
Saklama, çiftin ortak kararına ve yürürlükteki düzenlemelere bağlıdır. Bu konuyu tedaviye başlamadan önce hekiminizle netleştirmeniz önerilir.
Embriyo dondurma güvenli mi?
Vitrifikasyon, günümüzde rutin olarak uygulanan yerleşik bir laboratuvar yöntemidir. Çözülme sonrası embriyoların büyük bölümü canlılığını korur.
Sonuçlar embriyonun dondurma öncesindeki niteliğine ve laboratuvar koşullarına bağlıdır; bu nedenle kişiden kişiye değişir.
Yumurta dondurmadan farkı
Yumurta dondurmada döllenmemiş yumurtalar saklanır ve sperme o aşamada ihtiyaç duyulmaz. Embriyo dondurmada ise döllenme gerçekleşmiş ve gelişimi izlenmiş bir embriyo saklanır.
Hangi yöntemin uygun olduğu, kişinin durumuna ve planına göre değişir.
Yavaş dondurma ile vitrifikasyon arasındaki fark
Dondurmada asıl sorun soğuk değil, buzdur. Hücre içindeki suyun yavaş yavaş donarken buz kristalleri oluşturması, hücre yapısına zarar verebilir. Dondurma yöntemlerinin gelişimi büyük ölçüde bu sorunu çözme çabasının tarihidir.
Eski yöntem olan yavaş dondurmada sıcaklık kademeli olarak düşürülürdü ve bu süreçte kristal oluşumu tam olarak engellenemezdi. Vitrifikasyonda ise embriyo, koruyucu solüsyonlarla hazırlandıktan sonra çok kısa sürede aşırı düşük sıcaklığa indirilir.
Bu ani geçişte sıvı, kristal oluşturmadan cam benzeri bir yapıya dönüşür. Vitrifikasyon sözcüğü de buradan gelir. Günümüzde embriyo ve yumurta dondurmada yaygın olarak kullanılan yöntem budur.
Embriyo hangi evrede dondurulur?
Dondurma, embriyonun gelişiminin farklı aşamalarında yapılabilir ve hangi evrenin seçileceği laboratuvar takibine göre belirlenir.
- Bölünme evresi: döllenmeden sonraki üçüncü gün civarında, embriyo birkaç hücreden oluşurken dondurulabilir.
- Blastokist evresi: beşinci ya da altıncı günde, embriyo daha ileri bir yapıya ulaştığında dondurulabilir.
Blastokist evresine kadar bekletmek, gelişimini sürdürebilen embriyoların ayırt edilmesine imkan verir. Ancak her embriyo bu evreye ulaşamaz. Hangi yaklaşımın seçileceği, elde edilen embriyo sayısına, gelişim hızlarına ve tedavi planına göre hekim ve embriyoloji ekibi tarafından birlikte kararlaştırılır.
Çözme sonrasında ne olur?
Transfer planlandığında embriyo, dondurma işleminin tersi sırayla, kontrollü biçimde çözülür. Koruyucu solüsyonlar kademeli olarak uzaklaştırılır ve embriyo kültür ortamına alınır.
Çözme sonrası embriyoloji ekibi embriyonun yapısını değerlendirir. Blastokist evresindeki embriyolarda, çözülmenin ardından yeniden genişleme görülmesi beklenen olumlu bir bulgudur. Değerlendirme için embriyo genellikle kısa bir süre kültürde tutulur, ardından transfer yapılır.
Her embriyonun çözme sürecini aynı şekilde tamamlaması beklenmez. Bu nedenle dondurulmuş embriyosu olan hastalara, transfer gününde kaç embriyonun kullanılabilir olduğu bilgisi verilir.
Dondurulmuş embriyo transferi için rahim nasıl hazırlanır?
Dondurulmuş embriyo transferinde amaç, embriyonun gelişim evresi ile rahim iç zarının hazır olduğu dönemi birbirine denk getirmektir. Bunun için başlıca iki yol izlenir.
- Doğal döngü takibi: kadının kendi yumurtlaması izlenir ve transfer buna göre zamanlanır. Düzenli döngüsü olanlarda tercih edilebilir.
- İlaçlı hazırlık: rahim iç zarı ilaçlarla hazırlanır ve transfer günü planlanarak belirlenir. Döngüsü düzensiz olanlarda ve takvimin önceden bilinmesi gereken durumlarda kullanışlıdır.
Her iki yolda da transfer öncesi rahim iç zarının kalınlığı ve görünümü ultrasonla değerlendirilir. Bu konu endometrium kalınlığı ve tutunma yazımızda ayrıntılıdır. Tedavi sayfamız için bkz. dondurulmuş embriyo transferi.
Genetik test yapılacaksa dondurma neden gerekir?
Preimplantasyon genetik test yapılan tedavilerde embriyodan çok küçük bir örnek alınır ve laboratuvara gönderilir. Sonuçların çıkması zaman aldığı için embriyonun bu süre boyunca beklemesi gerekir.
Bu bekleme, embriyonun dondurulmasıyla sağlanır. Sonuçlar geldikten sonra transfer, ayrı bir döngüde ve rahim hazırlandıktan sonra yapılır. Bu nedenle genetik test planlanan tedavilerde dondurma, isteğe bağlı bir ek değil, sürecin doğal bir parçasıdır.
Testin kapsamı ve hangi durumlarda önerildiği PGT yazımızda ve genetik tanı sayfamızda anlatılmıştır.
Embriyo dondurma kimler için öne çıkar?
Dondurma her tedavide gündeme gelmez. Öne çıktığı belirli durumlar vardır.
- Yumurtalık aşırı uyarılma riski nedeniyle taze transferin uygun görülmediği hastalar. Bkz. OHSS.
- Genetik test planlanan tedaviler.
- Transfer döneminde rahim iç zarının uygun bulunmadığı durumlar.
- Aynı tedaviden birden fazla embriyo elde edilmiş olması ve kalanların ileride kullanılmak üzere saklanması.
- Kanser tedavisi gibi doğurganlığı etkileyebilecek bir tedavi öncesinde doğurganlığın korunması.
Kanser tedavisi öncesi koruma başlığı ayrı bir planlama gerektirir ve zaman açısından erken görüşülmesi önemlidir. İlgili tedavi sayfamız için bkz. yumurta dondurma.
Türkiye'de embriyo dondurmanın yasal çerçevesi
Embriyo dondurma ve saklama, Türkiye'de üremeye yardımcı tedavi uygulamalarını düzenleyen mevzuat kapsamındadır. Uygulama yalnızca yetkilendirilmiş merkezlerde ve tanımlı kurallar çerçevesinde yapılır.
- Saklama için çiftin yazılı onayı alınır ve bu onay belirli aralıklarla yenilenir.
- Mevzuat bir saklama süresi ve bu sürenin uzatılmasına ilişkin şartları tanımlar.
- Saklanan embriyolar yalnızca ilgili çift için kullanılabilir, üçüncü kişilere aktarılamaz.
- Türkiye'de yumurta, sperm ve embriyo bağışı ile taşıyıcı annelik uygulamaları yasal değildir.
Bu kurallar zaman içinde güncellenebildiği için, saklama süresi ve yenileme takvimi konusunda tedavi gördüğünüz merkezden güncel bilgi almanız gerekir. Merkez, süre dolmadan önce sizinle iletişime geçmekle yükümlüdür.
Embriyolar nerede ve nasıl saklanır?
Dondurulan embriyolar, sıvı azot içeren özel tanklarda, çok düşük ve sabit bir sıcaklıkta saklanır. Bu sıcaklıkta biyolojik etkinlik durur, yani embriyo saklandığı süre boyunca yaşlanmaz.
- Her örnek çift kimlik doğrulaması ile etiketlenir ve kayıt altına alınır.
- Tanklardaki sıvı azot düzeyi düzenli olarak kontrol edilir ve tamamlanır.
- Merkezlerde sıcaklık ve seviye için alarm sistemleri bulunur.
- Örneklerin yerleri kayıt sistemi üzerinden izlenir.
Saklama süresince embriyonun kalitesinde zamana bağlı bir bozulma beklenmez. Belirleyici olan sürenin uzunluğu değil, dondurma ve çözme işlemlerinin nasıl yapıldığıdır.
Dondurulmuş transfer, taze transferden hangi yönleriyle ayrılır?
Taze transferde embriyo, yumurta toplama işlemini izleyen günlerde, aynı döngü içinde transfer edilir. Dondurulmuş transferde ise transfer ayrı bir döngüye alınır ve rahim iç zarı bunun için ayrıca hazırlanır.
- Taze transferde süreç tek döngüde tamamlanır, bekleme olmaz.
- Dondurulmuş transferde vücut, uyarı ilaçlarının etkisinden arınmak için zaman bulur.
- Aşırı uyarılma riski taşıyan hastalarda transferin ertelenmesi tercih edilebilir.
- Rahim iç zarının o döngüde uygun bulunmadığı durumlarda erteleme mantıklı olur.
- Genetik test yapılacaksa dondurma zaten sürecin bir parçasıdır.
Hangisinin uygun olduğu kişiye göre değişir ve tedaviyi planlayan hekim tarafından belirlenir. Ayrıntılı karşılaştırma için taze mi dondurulmuş embriyo transferi mi yazımıza bakabilirsiniz.
Kalan embriyolar için hangi kararlar verilir?
Bir tedaviden birden fazla kullanılabilir embriyo elde edilebilir. Transfer edilmeyenler dondurularak saklandığında, ileride bu embriyolarla ilgili kararlar gündeme gelir.
Bu kararlar acele verilmesi gereken kararlar değildir. Merkez, saklama süresi ve onay yenilemesi konusunda sizinle iletişime geçer ve seçenekleri açıklar. Türkiye'de embriyoların üçüncü kişilere aktarılması yasal olmadığı için seçenekler, kendi tedaviniz çerçevesiyle sınırlıdır.
Çiftin bu konudaki iradesi yazılı olarak alınır ve değiştirilebilir. Karar verirken aile planınızı, yaşınızı ve ileride ek gebelik düşünüp düşünmediğinizi hekiminizle konuşmanız yararlı olur.
Dondurma tedavi takvimini nasıl değiştirir?
Embriyoların dondurulması, tedavinin tamamlanmadığı anlamına gelmez, transferin ayrı bir aşamaya alınması demektir. Bu, takvimi uzatır ancak süreci daha kontrollü hale getirir.
Transferin ne zaman yapılacağı, dondurma gerekçesine göre değişir. Aşırı uyarılma riski nedeniyle ertelenmişse vücudun toparlanması beklenir. Genetik test nedeniyle ertelenmişse sonuçların çıkması beklenir. Rahim iç zarı nedeniyle ertelenmişse gerekli düzeltme yapıldıktan sonra planlanır.
Sürecin genel akışı ve her aşamanın ne kadar sürdüğü tüp bebek tedavi aşamaları sayfamızda anlatılmıştır.
İlgili İçerikler
- Dondurulmuş Embriyo Transferi (FET)
- Taze mi Dondurulmuş Embriyo Transferi mi?
- Yumurta Dondurma
- Embriyo Nedir? Döllenmeden Blastokiste Embriyo Gelişim Evreleri
Kaynaklar ve referanslar
Üremeye yardımcı tedaviler ve kadın sağlığı hakkında bağımsız ve otoriter başvuru kaynakları: